Alphonse Arzel, labourer douar (eil lodenn)
Setu evid e eil lodenn an troh kaoz a oa bet greet gand Alphonse e Lestreone, an teroer ma chom enna e Gwitalmeze. An tosta am eus gellet ez on chomet euz e zoare da zistaga. N'am eus ket skarzet ken nebeud ar geriou galleg evid o ramplasi gand geriou n'en dije ket lavaret. Evid traou zo eo chomet va diouskouarn da voudal ha n'on ket deut a-benn da baka toud, pa zeuio ar zon e vioh gouest da zikour ahanon michañs ha da stanka an toullou. En eil lodenn-ma e tiskouez Alphonse kaoud anaoudegez evid an deskamant a oa bet roet dezañ dre ar JAC hag Office Central Landerne.
Hag ar SICA*, peseurt pouez ho peus bet a-drugarez dezi ?
Da lavaret eo, ni noa eur hooperativ hag indépendant. Ni e werze hom legumach direktamant da Bariz, da Lyon, da Dijon. Ni werze gis-se e leh hon-ba prenet hom marhadourez ganeom ha gand ar marhadourien, vize kaset betek pe Rosko pe Kleder. Ni a rea, ni a brodue hag a werze. Med maleuruzamant hon doa poan da zelher an taol abalamour ne vedom ket niveruz awalah, abalamour e dlee bea, e dlee kaoud tud da brena hor zraou, e vedo ar hiz hag e rankem ober "des propositions" evel ma lavarer e galleg. Ha ne vedom ket niveruz awalah, pa z'om bet komañset ne vedom ket med dek hag on deus troet e-se e pad ugent vloaz hag e vezom deut da gant hanter gant, cent-cinquante producteurs ! Ha d'ar poent-ze ar houarnamant a rea evel m'eo ar hiz bremañ, hennez a sikoure ar peizanted ha n'o doa ket hangar ebed, ha n'o doa nen tra ebed. Setu om bet chikouret d'ober eun hangar, eun atelier evid kondisioni al legumach, abalamour chalotez e ream, karotez e ream i'e. Mez ama z'eus ket des andives, des andives n'eus ket great, mes des scorsonères hon eus ket great. Ognon hadet e leh beza plantet, an dra-he a houlenne nebeutoh a dud.
An douar kostez du-ma ne oa ket ken druz, ken pinvidik hag e oa kostez Kastell ? Ne oa ket re ziêz d'en em denna ama gand al legumach ?
Ni on-oa marhadourez, ni oa yahoh eged Kastell, an artichaod a reas ama a yoa brafoh, abalamour an douar n'edo ket skuiz. Paotred al legumach a lakea kalz ludu, ober a reant legumach founnuz, med n'edo ket mad evid...(son an orolaj), dija e vezem evel des écologistes, araog an eur...
Piou n'eus pouezet evid lakad muioh a ludu ?
A fors da vond... an dud dah a ama az ea da Gastell, da Gleder ha da Bloueskad... an dud da eva eur banne asamblez... da echañji koa. Setu tud dah a vro al legumach a lavare d'an dud ama penaoz ober. Evid al legumach e veze interesant pa veze bet erh pe skourn, en hend all e vez re a varhadourez. Evid an dra-he hon-oa greet legumach, N'eus ket bet chañs, daou vloavez a zo bet skourn... bep tro ma veze skourn e hounezem arhant. Poan on doa o labourat med neuhe e teue an arhant abalamour al legumach a zo ama ne vezom ket paiet gand ar skourn (?) er broiou pelloh e vez skournet. E bloavez an artichoad e yoa skournet barz an douar, hag er bloavez da houde eo bet eun arhant spontuz. Abalamour ni pa wele toud an tiez nevez a yoa e barz e bro al legumach e lavarem atao (?) ...gounez arhant evid paia tiez evel ma reent. Abalamour, o, Kastell Paol zo bet saveteat gand al legumach ! Setu ni on doa c'hoant ober heñvel kwa... med n'edom ket desket. "Ober legumach, arabod kaoud an treid barz ar memez botez" a veze lavaret i'e.
Etrezek an Europ e veze sellet ive pa ouezer e oa bet ganet ar PAC e 1951 ? Petra soñjeh c'hwi diwar benn ar PAC d'ar poen-ze ? Bez e oa un dra bennak d'ober asamblez ?
Er penn kenta e oa lavaret deom, abalamour ne oa ket des quotas en o flas e oa bet soñjet e vije a eneb deom, ar hontrol zo bet c'hoarvezet eo les quotas o deus saveteat ar re a rea al leas abalamour e veze ranket da beb hini... da genta chikouret war al litrad leas e veze une prime. Hag ar primou az ea da heul les quotas, unan bennag hag e noa autorisation d'ober kant mil litrad leas a houneze muioh gand ar prim a zigase an Europ. Setu hon deus bet komprenet a benn ar fin edo eun dra vad beza laked da quotas... ha brema peogwir e vo echu benn daou vloaz ama e vezo cheñchet ar muzik, hag e welan an dud o koumañs lavaret dija (?) des quotas, mod-se ne vo beuzet den ebed.
E darempred edoh gand tud ar JAC ?
A ya, ni oa barz peb strollad. Ni zo bet eet barz ar skol abalamour oam ket eet d'ober skol ar beizanted, abalamour ama e oa kalz tud hag a yea d'an Nivod, skol vraz koa... med an dra-he yeoa ker, hag an dud yeoa paour. Ni oa 'barz ar famil c'hweh breur, n'eus ket med unan hag a zo eet d'ar skolaj hag hennez zo deut da veleg da houde. Abalamour ar re a dea d'ar skolaj a ranke lavaret... "mad, p'am bezo echu ma studi e deuin da vea beleg koa". Le Leon terre des prêtres... An Office Central a rankom tenna hon tok d' hom penn e giz ma vez lavaret, chapeau evid lakad an dud da vouj', abalamour ma z'eus bet diwanet peizanted da houde ama e Leon eo abalamour ma z'int bet poulzet gand an Office Central da ober... da vond d'ar skol en dro. N'ouzon ket ma peus klevet ano deuz Pierre Abéguilé*, unan hag a zo deut da skolaer e leh bea o chom war ar meas, hag eun nebeud bloavechou goude beza skolaer eo deut en dro barz e antant. Jean Miossec deuz Saint Koulitz a yoa docteur en droits.
Peseurt a veze desket d'ar re yaouank en Nivod ?
L'économie kwa, investir, ober lojamanchou nevez evid ar chatal. Eun dra vad eo bet, med brema an dra he zo chanchet. D'ar poen ze oa ket d'ordinateurs ebet e nebeleh ebed, brema e barz peb tiegez ez eus un ordinateur, ha des robots...
Gand ar sindikad e veze poulzet ar peizanted da berhenni o douarou ?
Kas ahanom da welet e leh all ar pez a veze greet. Me zo eet peder gwech e barz e Holland o welet penaoz e veze greet ar bleuniou, penaoz e veze gwerzet al legumach. Ni neus bet harlu da welet ar SICA da vond en dro, ni oa evid... abalamour e ouiem e vehem gwelloh divennet pa vehem asambles. An dud a wechou ad ea d'ar foar da werza anevaled... hag e houlennem "pegement peus bet ?" hag e lavarent fors peseurt priz. Gand ar SICA pa veze gwerzet legumach e ouient pa werzent legumach pegement e douchent. Er penn kenta ar peizanted o doa aon ne vijen ket paiet abalamour ma z'eus bet disoiou e leh da gaoud arhant fresk e veze des chèques, peseurt dalveze ar paper ze ? Ha des chèques ne hellent ket regi anezo abalamour an dud n'int ket parfed. Pa deent d'ar marhad ga legumach pa vehent paiet content, e veze atao eur gwenneg bennag lakead a gostez evid mond da eva eur banne !
22'40/43'
* Syndicat d'intérêt collectif agricole, krouet gand Alexis Gourvennec e Montroulez
* Pierre Abéguilé (1922-2011) : peizant euz ar Merzer, unan euz stourmerien penna ha penneka e Breiz, stummet er JAC en doa lakead pegen pouezuz e oa difenn ar beizanted, braz pe bihan, pe vent bet perhenned euz o douarou pe merourien.